ارث زن از شوهر؛ سهم زوجه از ترکه، از خانه و زمین تا مهریه و دیه
«زن از خانهٔ شوهر ارث میبرد یا نه؟» این پرسش قدیمی از سال ۱۳۸۷ پاسخ تازهای دارد که هنوز خیلیها از آن بیخبرند. در این راهنما سهم زوجه از ترکهٔ شوهر را با متن مواد قانون مدنی، بههمراه حکم مهریه، دیه و یک مثال عددی مرور میکنیم.
شرط اول: زوجیت دائم
طبق مادهٔ ۹۴۰ قانون مدنی، زوجینی از یکدیگر ارث میبرند که زوجیت آنها دائمی بوده و ممنوع از ارث نباشند؛ بنابراین در نکاح موقت، زن و شوهر از هم ارث نمیبرند. نکتهٔ کمترشناخته در مادهٔ ۹۴۳ است: اگر شوهر زن را به طلاق رجعی مطلقه کند و یکی از آن دو پیش از پایان عده فوت کند، دیگری از او ارث میبرد؛ اما پس از انقضای عده یا در طلاق بائن، توارث منتفی است.
سهم زوجه: یکچهارم یا یکهشتم؟
مادهٔ ۹۱۳ قانون مدنی فرض هر یک از زوجین را مشخص کرده است: اگر متوفی هیچ فرزند یا نوهای نداشته باشد، زوجه یکچهارم (ربع) ترکه را میبرد؛ و اگر فرزند یا نوه داشته باشد — حتی از همسر دیگر — سهم زوجه یکهشتم (ثمن) است. (در همین ماده، سهم زوج از ترکهٔ زن به ترتیب نصف و یکچهارم است.)
اگر مرد چند همسر دائمی داشته باشد، طبق مادهٔ ۹۴۲ همان ربع یا ثمن میان همهٔ آنان بالسویه تقسیم میشود؛ نه اینکه هر کدام سهم کامل ببرند.
زن از چه اموالی ارث میبرد؟ تحول مهم ۱۳۸۷
تا سال ۱۳۸۷، زوجه فقط از اموال منقول و از قیمت ابنیه و اشجار ارث میبرد و از زمین بهکلی محروم بود. قانون اصلاح موادی از قانون مدنی مصوب ۱۳۸۷/۱۱/۶ این وضع را تغییر داد. متن اصلاحی مادهٔ ۹۴۶ چنین است: «زوج از تمام اموال زوجه ارث میبرد و زوجه در صورت فرزنددار بودن زوج، یکهشتم از عین اموال منقول و یکهشتم از قیمت اموال غیرمنقول اعم از عرصه و اعیان ارث میبرد؛ در صورتی که زوج هیچ فرزندی نداشته باشد سهم زوجه یکچهارم از کلیهٔ اموال به ترتیب فوق میباشد.»
یعنی امروز زن از خانه و زمین هم سهم دارد، اما بهصورت «قیمت» نه عین ملک: ورثه باید معادل ریالیِ سهم او از ارزش ملک را بپردازند. ضمانت اجرای این حق هم در همان قانون آمده است (مادهٔ ۹۴۸ اصلاحی؛ متن فعلی): هرگاه ورثه از ادای قیمت امتناع کنند، زن میتواند حق خود را از عین اموال استیفا کند.
اگر شوهر هیچ وارث دیگری نداشته باشد
اینجا قانون میان زن و شوهر فرق گذاشته است (مادهٔ ۹۴۹): اگر زن فوت کند و تنها وارثش شوهر باشد، شوهر تمام ترکه را میبرد؛ اما اگر شوهر فوت کند و تنها وارثش زوجه باشد، زن فقط نصیب خود (یکچهارم) را میبرد و بقیهٔ ترکه در حکم مال اشخاص بلاوارث است.
زوجه در کنار همه وراث سهم میبرد
موجب ارث یا «نسب» است یا «سبب» (مادهٔ ۸۶۱ قانون مدنی)؛ زوجه وارثِ سببی است و امتیاز مهمی دارد: طبق صدر مادهٔ ۹۱۳، «در تمام صور»، هر یک از زوجین که زنده باشد فرض خود را میبرد. یعنی حضور پدر و مادر، فرزندان یا هر وارث نسبی دیگر، زوجه را از ارث محروم نمیکند؛ فقط تعیین میکند سهم او ربع باشد یا ثمن، و باقی ترکه میان سایر وراث بر اساس طبقات تقسیم میشود.
مهریه و بدهیها مقدم بر تقسیم ارثاند
پیش از هر تقسیمی، دیون متوفی باید از ترکه پرداخت شود (مادهٔ ۸۶۸ و مادهٔ ۸۶۹ قانون مدنی). مهریهٔ زن، دین شوهر است؛ پس زوجه ابتدا مهریهاش را مانند هر طلبکار دیگری از کل ترکه دریافت میکند و سپس سهمالارث خود را از باقیمانده میبرد. این دو حق از هم مستقلاند.
زن از دیه شوهر هم ارث میبرد
اگر فوت شوهر بر اثر جنایتی بوده و دیهای پرداخت شود، دیه نیز میان ورثه تقسیم میشود؛ تبصرهٔ مادهٔ ۴۵۲ قانون مجازات اسلامی تصریح میکند ورثهٔ مقتول — بهجز بستگان مادری — به نسبت سهمالارث از دیه هم ارث میبرند، و زوجه مشمول این قاعده است.
مثال عددی
فرض کنید مردی فوت کرده و از او همسر و دو فرزند مانده است. ترکه: آپارتمانی به ارزش کارشناسی ۶۰ میلیارد ریال و اموال منقول (خودرو و سپرده) به ارزش ۲۰ میلیارد ریال. چون متوفی فرزند دارد، سهم زوجه یکهشتم است: از منقول ۲٫۵ میلیارد ریال (از عین اموال) و از غیرمنقول ۷٫۵ میلیارد ریال (از قیمت آپارتمان)؛ جمعاً ۱۰ میلیارد ریال (یک میلیارد تومان). اگر مهریهای طلبکار باشد، آن مبلغ جداگانه و پیش از تقسیم از ترکه پرداخت میشود. سناریوی خانوادهٔ خودتان را میتوانید با ماشینحساب تقسیم ارث حساب کنید.
پرسشهای پرتکرار
آیا زن از زمین و خانه شوهر ارث میبرد؟
بله؛ پس از اصلاحیهٔ ۱۳۸۷ زوجه از قیمت اموال غیرمنقول (اعم از عرصه و اعیان) سهم میبرد و در صورت امتناع ورثه از پرداخت قیمت، میتواند حقش را از عین اموال استیفا کند.
سهم زن دوم چقدر است؟
ربع یا ثمن (بسته به وجود فرزند) میان همهٔ زوجههای دائمی بهطور مساوی تقسیم میشود (مادهٔ ۹۴۲).
آیا در ازدواج موقت زن ارث میبرد؟
خیر؛ شرط توارث زوجین، دائمی بودن زوجیت است (مادهٔ ۹۴۰).
آیا شوهر میتواند با وصیت، زن را از ارث محروم کند؟
وصیت متوفی فقط تا یکسوم (ثلث) ترکه بدون اجازهٔ ورثه نافذ است و زیاده بر آن به اجازهٔ ورثه نیاز دارد (مادهٔ ۸۶۹ قانون مدنی)؛ بنابراین وصیت نمیتواند سهمالارث قانونی زوجه را از باقی ترکه سلب کند.
برای گرفتن سهمالارث از کجا شروع کنم؟
نخستین گام، گرفتن گواهی انحصار وراثت است؛ مراحل آن را قدمبهقدم در راهنمای انحصار وراثت و تقسیم ارث توضیح دادهایم. برای آشنایی با سهم سایر وراث نیز قانون ارث در ایران به زبان ساده را بخوانید.
— — — این مطلب جنبهٔ آموزشی و اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ تخصصی وکیل نیست. برای اقدام در پروندهٔ خود حتماً با وکیل دادگستری مشورت کنید.