بخشنامه به کلیه واحدهای نهاد ریاست جمهوری در خصوص نگهداری و حفاظت از اموال فرهنگی با اصلاحات و الحاقات بعدی

مرجع رسمی — 1388/11/19

بخشنامه به کلیه واحدها موضوع: نگهداری و حفاظت از اموال فرهنگی سلام علیکم مصوب 1388,11,19 با اصلاحات و الحاقات بعدی احتراماً ، در راستای اجرای مواد 5 و 6 آیین‌نامه اموال فرهنگی تاریخی و هنری مصوب هیأت محترم وزیران، ضمن ارسال تصویر 11 برگ دستورالعمل‌های واصله، از سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و موزه فرش ایران در خصوص شرایط و نکات قابل توچه در نحوه نگهداری و حفاظت از اموال فوق‌الاشاره ، توصیه می‌گردد: 1 – تصویر دستورالعمل در اختیار کلیه کارکنان، خصوصاً تحویل گیرندگان اموال، قرار گرفته و حسب مورد مفاد آن رعایت گردد. 2 – نهایت همکاری درخصوص شناسایی ، طبقه‌بندی و تنظیم فرم‌های قانونی با بازرسان اموال فرهنگی به عمل آید. 3- در صورت مشاهده آسیب و تهدیدات احتمالی مخرب اشیاء مذکور، مراتب در اسرع وقت به اداره اموال اعلام گردد. دستورالعمل حفاظتی اموال تاریخی منقول 1- شرایط محیطی نگهداری اموال 1-1- رطوبت 1-1-1- رطوبت محل نگهداری اموال؛ بین 50 تا 60 درصد 1-1-2- اموال حساس‌تر؛ رطوبت نسبی 58 درصد 2-1- دما 1-2-1- دما در محل نگهداری؛ بین 16 تا 25 درجه 2-2-1- اموال حساس‌تر؛ دمای ثابت 17 درجه 3-1- تهویه هوا 1-3-1- استفاده از سیستم‌های تهویه هوا در محل نگهداری جهت رفع آلودگی 2-3-1- استفاده از قفسه‌های بسته و ویترین‌های مخصوص برای اموال حساس جهت دوری از گرد و غبار 4-1- نور 1-4-1- تاریک بودن محل سالن نمایشگاه یا مخزن در زمانی که در دسترس عموم نبوده و مورد استفاده قرار نمی‌گیرد 2-4-1- استفاده از پرده و غیره جهت جلوگیری از تابش مستقیم نور 3-4-1- در صورت امکان، در معرض نگذاشتن آثار حساس و یا کنترل شدید آن 4-4-1- استفاده از نور بازتابی یا نور پخش شده به جای نور مستقیم 5-4-1- استفاده از لامپ‌های فلورسنتی که حداقل پرتوهای ماوراء بنفش را ساطع می‌کنند 6-4-1- در صورت امکان، استفاده از صافی‌های جاذب ماوراء بنفش (ورقه‌های پلاستیکی مخصوص) 2- شرایط عمومی نگهداری از اموال 2-1- عدم انباشتن اشیاء روی یکدیگر جهت پیشگیری از صدمات ناشی از وزن اشیاء بر یکدیگر و یا برخوردهای احتمالی 2-2- جداسازی اموال غیرهمجنس از یکدیگر 3-2- طبقه‌بندی اموال همجنس و قرار دادن اموال با قدمت زیاد، حساس و خاص در محفظه‌ها و ویترین‌های مخصوص 4-2- معاینه و بررسی دقیق اموال به صورت دوره‌ای (روزانه – هفتگی- ماهیانه) و در صورت مشاهده هرگونه آسیب و آلودگی؛ انجام اقدامات لازم و یا انتقال به آزمایشگاه مربوط به حفاظت و مرمت آثار 5-2- استفاده از ماسک و دستکش به هنگام کار با اشیاء 6-2- استفاده از سیستم‌های تهویه مناسب در کلیه فضاهای موزه اعم از سالن‌های نمایش و انبارهای موزه 7-2- عدم استفاده از قلم‌های جوهری (مانند خودکار، ماژیک، روان‌نویس و ...) در مجاورت اشیاء فقط استفاده از مداد توصیه می‌شود. 3- شرایط نگهداری از اموال خاص 1-3- بافته‌ها و منسوجات (پارچه، لباس، زیرانداز، روانداز و ...) 1-1-3- مراقبت از منسوجات در برابر نور جهت پیشگیری از پوسیدگی و رنگ رفتگی 2-1-3- تفکیک بافته‌ها از نظر جنس مانند بافته‌های پشمی، پنبه و کتان و ابریشم، و همچنین بافته‌های دارای الیاف فلزی و آنهایی که دارای ملحقات می‌باشد مانند بافته‌های تزیین شده 3-1-3- جداسازی تکه‌های بافته از یکدیگر و قرار دادن آنها در فضاهای مناسب 4-1-3- پرهیز از پراکنده کردن تکه‌های مرتبط به یک اثر 5-1-3- حصول اطمینان از عدم وجود گرد و غبار و حشرات در محفظه‌ها 6-1-3- جلوگیری از چین‌خوردگی و تاشدگی منسوجات در ویترین‌ها و یا مخازن؛ جهت پیشگیری از تضعیف و پارگی الیاف 7-1-3- پیچاندن پارچه‌های بزرگ به دور یک استوانه چوبی یا مقوایی و نگهداری از آنها به وسیله عبور دادن میله یا طنابی از درون استوانه به گونه‌ای که بافته محتمل هیچ فشاری نشود 8-1-3- پرکردن داخل لباسها با کاغذ پوستی نرم و یا پنبه پیچیده شده در پارچه کتانی، جهت جلوگیری از چین‌خوردگی 9-1-3- عدم استفاده از میخ و پونزهای آهنی برای تثبیت پارچه و استفاده از دوخت با سوزن و نخ به جای آن 10-1-3- پرهیز از آویزان کردن قطعات پوشاک بخصوص آنهایی که دارای قدمت زیاد می‌باشند 11-1-3- هوادهی منسوجات کپک زده و استفاده از قلم مو جهت پاک کردن آن و آماده‌سازی محیط مناسب برای پیشگیری از رشد مجدد قارچ و کپک و ورود حشرات 2-3- کاغذ 1-2-3- استفاده از نور کم در محل نگهداری کاغذ و بررسی مکرر جهت میزان شکنندگی آنها 2-2-3- استفاده از ویترین‌ها، شیشه‌ها و محفظه‌های پلی‌تن در بسته برای نگهداری کاغذ جهت جلوگیری از ورود گرد و غبار و حشرات و کپک‌ها به داخل آن 3-2-3- تمیز بودن دستها و سطوح در هنگام کار با کاغذ. در اثر فشار دادن انگشتان لکه‌هایی بر روی کاغذ باقی می‌ماند که ممکن است هرگز از روی آن پاک نگردد 4-2-3- استفاده از یک پارچه یا برس نرم برای پاک کردن گرد وغبار موجود بر روی مدارک با ملایمت 5-2-3 - حتی‌المقدور ، پرهیز از یادداشت کردن مطالب بر روی نسخ و در صورت ضرورت استفاده از مدادهایی با نوک نرم با کمترین اثرگذاری بر روی نسخه 6-2-3- پرهیز از بکارگیری گیره‌ها‌ی فلزی، منگنه و یا سنجاق ؛ جداسازی منگنه‌های یادداشت ضمیمه و غیره، به علت اثر گذاری اشیا بر روی کاغذ و ایجاد پارگی و زنگ زدگی 7-2-3- نگهداری کاغذ در پوشه های کاغذ خشک کن یا کاغذ غیر اسیدی‌؛ استفاده از پوشه‌هایی که از اندازه اصلی اسناد بزرگتر باشند و تا نشود 8-2-3- پرهیز از پیچیدن آثار دور خود یا شکل رول (لوله) جهت حمل و نقل به علت پیشگیری از پوسته پوسته شدن جوهر، پارگی و چروکیدگی الیاف 9-2-3- خودداری از پرس کاغذ. این روش به سبب دگرگونی پلیمرها روش غیرقابل اعتمادی است 10-2-3- نگهداری نسخه‌ها به صورت تک‌تک و جدا از هم در کاغذهای غیر اسیدی 11-2-3- کپی‌برداری از اسنادی که زیاد به آنها رجوع می‌شود و کنار گذاشتن اصل آن 12-2-3- تهیه کپی‌های اضافی از اولین نمونه کپی 13-2-3- نگهداری کپی‌ها جدا از نمونه اصلی 14-2-3- پرهیز از نگهداری آثار کاغذی در جعبه‌های آهنی بدون پوشش و جلوگیری از ایجاد زنگ زدگی 15-2-3- عدم چسباندن نسخ بر روی مقوا و یا کاغذ 16-2-3- خودداری از تا کردن اسناد؛ زیرا کاغذ در محل تاشدگی دارای فرسودگی و پارگی می‌شوند 17-2-3- حصول اطمینان از تمیزی و خشک بودن مدارک خیس شده 18-2-3- خشک کردن سریع اسناد و یا مدارک کاغذی که خیس هستند و قراردادن آن در برابر جریان ملایم هوا 19-2-3- بکار بردن دقت کافی در هنگام خشک نمودن مدارک خیس شده 20-2-3- جداسازی کتب و اسناد آلوده به کپک 21-2-3- استفاده از نوار چسب‌های شفاف برای ترمیم پارگی بسیار نامناسب است، به علت بوجود آمدن تغییر رنگ نامناسب و صدمات غیرقابل بازگشت 22-2-3- عدم نگهداری اسناد در کنار وسایل نوک تیز شبیه به مداد، قلم و ...و مواد رنگی 23-2-3- نگه داشتن اسناد کاغذی بدون محافظ (پوشه، پاکت و ...) با دو دست در زیر سند و در هنگام حمل استفاده از سینی‌های تخت همچنین در صورت لزوم استفاده از یک لایه دستمال کاغذی در زیر سند 24-2-3- قرار دادن اسناد در ظروف نگهداری، بایگانی با درپوش محکم جهت ایجاد محیط پایدار 3-3- چوب 1-3-3- معاینه دقیق اشیاء چوبی و انجام ضدعفونی در صورت مشاهده وجود حشرات توسط متخصص 2-3-3- انجام ضدعفونی‌های لازم توسط کارگاه‌ها و آزمایشگاه‌های مرمت 3-3-3- روغن‌کاری اشیاء فلزی هرچند وقت یک بار 4-3-3- استفاده از روغن زیتون جهت چرب نمودن تزیینات چوبی و جلوگیری از خشک ‌شدن آنها ‏5 ـ3 ‏ـ3 ‏- تمیز‌کردن مداوم مبل و صندلی‌هایی که روغن جلا یا موم زده شده و سطحی صاف و صیقلی ندارند بوسیله پارچه نرم و تمیز ‏6-3 ‏-3 ‏- پوشاندن محلول موم و سقز و یا اسپری پلی اتیلن پلاستیک جهت پیشگیری از شکنندگی به وسیله اشیا یی که از بوریا و مانند آن ساخته شده‌اند 4 – 3 – استخوان، عاج، ‏شاخ ‏ا-4- 3- قرار دادن اشیاء استخوانی در مخازن و ویترینها 2-4-3 - ‏استفاده از نور کم در ویترینها 3-4-3- استفاده از پنبه جهت تمیزکردن سطح آثار 5 -3 – پوست، چرم 1-5-3- پوشاندن پوست ها و چرم ها با یک لایه وازلین و قراردادن آن در مخزن به همراه کریستال های پارادی کلرو بنزن 2-5-3- تمیز کردن مو و پوست قبل از قراردادن در مخزن 3-5-3 – تهویه هوا در محل نگهداری پوست الزامی است 6-3- نقاشی 1-6-3- تهویه مطبوع در محل نگهداری نقاشی الزامی است 2-6-3- قراردادن تابلوهای رنگ روغن در مخازن بر روی پایه‌ها و میله‌های متحرکی که از سقف آویزان است. 3-6-3- عدم نگهداری تابلوهای نقاشی در نزدیک پنجره و در معرض جریان ملایم هوا 4-6-3 – مقاوم نمودن نقاشی در مقابل رطوبت در مواقعی که به منطقه دیگری نقل مکان می‌شود با ورقه‌ای از پلی تن که با نوارهای همجنس خود تثبیت می‌شود. 5-6-3- استفاده از نوارهای سرد بدون UVو یا در غیر این صورت استفاده از فیلترهای UV جهت پیشگیری از صدمات ناشی از نور 6-6-3- کنترل و تثبیت میزان دما و رطوبت در مکان هایی که تابلوهای نقاشی در آنها نگهداری می‌شوند. 7-6-3- تمیز کردن سطح تابلوی نقاشی به وسیله پنبه خشک با ملایمت و بدون وارد آوردن فشار 7-3 - ‏فلزات 1 -7-3- ‏تمیز بودن فضای نگهداری اشیاء فلزی 2-7-3- ‏استفاده از مواد پایدار شیمیایی در ساخت تجهیزاتی مانند قفسه بندی، کمد دیواری، پوشال، لفاف و... در فضای مخزن. موادی مانند پلی اتیلن، جعبه‌های پلی استر و کاغذهای بدون اسید 3-7-3- ‏عدم نگهداری محصولات چوبی و خمیر چوب در کنار آ‏ثار فلزی به علت متصاعد کردن ترکیبات سولفور و بخارهای اسیدهای آلی که برای فلزات خطرناک می‌باشد 4-7 ‏-3 ‏- عدم استفاده از مواد روغنی و الکیدی به علت اینکه در دراز مدت مواد فراری از خود متصاعد می کنند. 5-7 ‏-3 ‏- قرار دادسیلیکاژن خشک در داخل کشوهای حاوی اشیاء فلزی برای پایین آ‏وردن رطوبت نسبی 6-7-3- ‏قرار دادن شی ء فلزی در داخل قفسه یا کشوها به نحوی که وزن آنها به طور مساوی تقسیم شود و هنگام دستیابی به اثر مورد نظر، به اشیاء همجوار ضایعه‌ای وارد نشود. 7-7-3- ‏قرار دادن فوم متراکم پلی اتیلن در کف قفسه و کشوهای حاوی اشیاء فلزی 8-7-3- ‏قرار دادن لایی‌هایی از جنس کاغذ غیر اسیدی یا نوارهای پلی اتیلن ما بین اشیاء منفرد فلزی که در کشوها استقرار دارند، به منظور ممانعت از حرکت اشیاء در هنگام بازو بسته شدن کشوها 9-7- 3‏- نگهداری بهتر اشیاء فلزی توسط پلاستیک های شفاف جعبه های پلی استیرن یا کیسه فریزر مشابه پلی‌الفین یا کیسه‌های پلی اتیلن 10-7-3 - انجام حمل و نقل اشیاء شکننده پوشیده شده در لایی، سینی و یا در جعبه محافظ خودشان 11-7-3- استفاده از دستکش های پنبه‌ای یا پلاستیکی کاملاً اندازه دست جهت حمل اشیاء فلزی 12-7-3- ‏کنترل دقیق رطوبت نسبی برای ‏اشیاء فلزی دارای خوردگی ‏13-7-3- انجام بازرسی منظم فلزات و حذف فلزات دارای خوردگی فعال ‏8-3- طلا 1-8-3- تهیه تکیه‌گاه‌های مناسب جهت نگه‌داری ظروف طلایی و زیور آلات 2-8-3- ‏فراهم‌کردن نکات لازم جهت امنیت فیزیکی قطعات ساخته شده از طلا؛ زیرا اشیاء ساخته شده از طلا نیاز به حفظ و مرمت چندانی ندارد، بلکه تنها خطری که آنها را تهدید می‌کند، سرقت است 9-3- ‏نقره 1-9-3- ‏ابتدا تمیز نمودن نقره، سپس قرار دادن در لفاف های محافظ یا جعبه‌های مقوایی غیر‌قابل نفوذ در مخزن بسته 2-9-3- ‏قرار دادن اشیاء نقره‌ای در مخازن بسته و محفظه‌های غیر قابل نفوذ به علت کدر شدن توسط گازهای سولفور در هوای آلوده، آب های آلوده، غذاها، فضاهای مخزن مثل لاستیک طبیعی و مصنوعی، رنگهای ساختمانی و برخی از الیاف مانند پشم 3-9-3- عدم استفاده از دستکش لاتکس جهت انتقال نقره زیرا ترکیبات سولفور ناشی از لاستیک باعث کدر شدن نقره می‌شود 10-3- مس 1-10-3- نگهداری اشیاء مسی در پلاستیک های شفاف لفاف شده با کاغذهای غیر اسیدی یا جعبه‌هایی از تخته‌های خنثی یا بدون اسید 2-10-3- نگهداری اشیاء بزرگ در پوششی از کاغذهای بدون اسید و در تکیه‌گاه‌های کنده شده در اتافوم یا در روی ورقه‌های فوم 3-10-3 - نگهداری اشیاء مسی که روی آنها پودر سبز به صورت لکه‌هایی ایجاد شده (بیماری برنز) خارج از مجموعه اصلی در رطوبت نسبی کنترل شده 11-3- سرب 1-11-3- ‏بررسی و بازرسی مداوم اشیاء سربی، اشیاء سربی پایدار، عموماً به رنگ خاکستری تیره می‌باشند، اشیایی که روی آنها پوشیده از پودر سفید شل و چسبنده است دچار خوردگی فعالند 2-11-3- تهویه کامل و منظم در محیط هایی که اشیاء سربی نگهداری می‌شوند 3-11-3- مجزا کردن شیئ سربی که صورت فعال دچار خوردگی می‌باشند از مجموعه و قراردادن در رطوبت نسبی پایین 4-11-3- رعایت لازم در دور نگه داشتن اشیاء سربی از منابع تخریب آن مانند چوب، نقاشی ، چسب های مورد استفاده در تخته سه لایی 5-11-3- ‏استفاده از مواد خنثی و بدون اسید جهت لفاف‌کردن و جعبه‌های پلی اتیلن و پلی استیرن برای محافظت اشیاء سربی 6-11-3- استفاده از پاکت هایی که برای آرشیو نگهداری سکه ساخته شده‌اند جهت نگداری اشیاء سربی کوچک و شکننده 12-3- آهن 1-12-3 - ‏جداسازی آهن دارای خوردگی فعال و نگهداری در رطوبت نسبی کنترل شده 2-12-3 - ‏تمیز نمودن اشیاء سالم و استفاده از نوعی پوشش محافظ که منابع تماس هوا به سطح آن شود 13-3- گل خام 1-13-3 – پختن شیء گلی که با ارزش بوده و تغییرات فیزیکی آن چندان مسأله ساز نباشد و بعد از آن قرار دادن در مخزن 2-13-3 – نهایت دقت در حمل و نقل اشیاء گلی 14-3- سفال و شیشه 1-14-3 - ا‏نبار نمودن اشیاء به نحوی که از معرض آسیب فیزیکی دور باشد 2-14-3- ‏محافظت نمودن اشیاء از گرد و دوده و غبار و جلو گیری از تمیز کردن های متناوب آنها 3-14-3- نگهداری اشیاء در قفسه‌ها و گنجه‌هایی که دور از ضربه و لرزشی باشد 4-14-3- در صورت امکان حداقل جابجایی و در دسترس بودن و براحتی دیده شدن اشیا 5-14-3- پوشاندن روی قفسه یا لایه نرم غیر فیبری مانند ورقه فوم پلی اتیلن جهت جلوگیری از گیرکردن سطوح شکسته یا ورقه ورقه شدن شیء 6-14-3- ‏قراردادن تکیه‌گاه مناسب جهت اشیایی که ایستایی مطلوبی ندارند 7-14-3- تمیزکردن چرک سطح اشیایی که در وضعیت نسبتاً خوبی دارند به وسیله قلم موی زبر 8-14-3- استفاده از قلم ماهوت پاک‌کن و یا چوب خلال دندان برای پاک‌کردن اشیاء سفالی و تزیینات آن 9-14-3 – طبقه‌بندی سفال ها به لحاظ قدمت و دوره‌های تاریخی و قراردادن آنها با فاصله از هم 10-14-3- استفاده، ترجیحاً از آب مقطر ولرم و یا سرد بدون بکارگیری مواد پاک کننده جهت شست و شوی سفال ها 11-14-3- حصول اطمینان از ورقه نشان لعاب سفال و سست نبودن تزیینات آ‏ن از قبیل نقوش رنگی، الحاقات و غیره و در آ‏ب حل نشدن آنها جهت شستشوی سفال لعاب های یک‌رویه 12-14-3- عدم شستشوی سفال های با پخت کافی 13-14-3- استفاده منظم از مواد حشره‌کش و قارچ زدا جهت کنترل مواد میکروسکوپی 14-14-3- بی دقتی در حمل و نقل ممکن است به شی آسیب برساند 15-14-3- استفاده از چرخ دستی برای انتقال شیء از جایی به جای دیگر و قرار دادن لفافی روی چرخ دستی جهت محافظت شیء از تکان های احتمالی 16-14-3- حمل و نقل به روش سنتی به کمک‌ طنابی که دور آن بسته شده می‌شود می‌توانند بسیار مخاطره انگیز باشد 17-14-3- جابجایی اشیاء بلند با سطح اتکای کوچک به صورت خوابیده 18-14-3 – 19-14-3 – عدم انباشتن اشیاء روی یکدیگر به علت اینکه ممکن است اشیاء ظریفتر چون شیشه بشکند 20-14-3- پوشاندن اشیایی که در جعبه نگهداری می‌شوند با مواد انعطاف‌پذیری چون پنبه و الیاف ابریشمی، استفاده از کاغذ تیشو و یا پارچه‌های پلی استری برای اشیاء پوسته شده یا برجسته 21-14-3 – استفاده از پارچه‌های نرم در مواقع گذاشتن اشیاء داخل قفسه یا روی میز 22-14-3- استفاده از دستکش در مواقع در دست گرفتن آثار 23-14-3- گزارش بلافاصله آسیب‌های وارده به شیء و جمع‌آوری تمام قسمت های آن قبل از ترک محل حادثه 15-3- سنگ 1-15-3- جداسازی کانی‌های سخت از کانی‌های نرمتر در یک مجموعه تا در اثر تماس با هم خراشیده نشوند 2-15-3- زهکشی کانی ای رسوبی و قراردادن آنها در محل خشک توسط متخصص 3-15-3- قرارندادن سنگ های مرمر در مخزن نزدیک تراشه‌های چوب به علت جلوگیری از لک شدن سنگ 4-15-3 – دورنگهداشتن سنگ های مرمر از قطعات فلزی مانند میخ و پیچ به علت جلوگیری از لک شدن سنگ 5-15-3- پوشاندن سنگ های مرمر در پارچه‌های ضد خاک و ضد آتش 6-15-3- استفاده از ماهوت پاک‌کن بزرگ پردار و یا برس نرم برای گردگیری سنگ های مرمر، عدم استفاده از پارچه جهت گردگیری به علت اینکه گرد و غبار را به سنگ می‌مالد 7-15-3- در صورت مشاهده قشر سفید پر مانند، انتقال سریع آن یا حفظ رطوبت پایین به آزمایشگاه مرمت 8-15-3- رعایت دقت کافی در انتقال سنگ چخماق 9-15-3- خودداری از انباشتن بی‌اندازه و نا منظم اشیاء در مخازن شرایط نگهداری بافته ها در موزه ها، کاخ ها، مجموعه های خصوصی، گالری ها و انبارها بافته ها از قبیل قالی، گلیم، تابلو فرش، زیلو، نمد و... در طول تاریخ نقش مهمی را در زندگی بشر بر عهده داشتند با توجه به مواد تشکیل دهنده بافته ها شناخت مواد آنها از موارد اصلی محسوب می گردد. مثلاً الیاف پروتئینی حیوانی (پشم، ابریشم و مو) الیاف گیاهی (کتان، کنف و پنبه) الیاف فلزی (زربفت و سیم بفت) می تواند تار و پود تشکیل دهنده یک بافته باشد. شیوه ها و شرایط مناسب نگهداری و برخورد صحیح با بافته ها باعث دوام و افزایش این دسته از آثار می گردد. با توجه به تعدد بافته ها و محدودیت فضاهای نمایشی، بافته ها بیشتر عمر خود را در انبار سپری می کنند. از این رو شرایط محیطی نمایشگاهی و انبار جهت حفظ و نگهداری آنها اهمیت به سزایی دارند که لازم است به فاکتورهای ضروری زیر توجه شود. محیط نگهداری: 1.دما و رطوبت نسبی: برای نگهداری بافته ها، بهترین محیط فضایی سرد، دارای رطوبت نسبی متعادل و تاریک می باشد. (از فضاهای مانند زیر شیروانی و یا زیرزمین بدون اتخاذ تدابیر لازم صرف نظر شود). دمای مخزن (انبار) بهتر است در فصل زمستان بین 20-5/15 درجه سانتیگراد باشد و در فصل تابستان بین 22-20 درجه سانتیگراد باشد تا در هنگام تغییر فصل دما به تدریج تغییر کند. تغییرات دما و تأثیر جانبی این تغییرات بر روی رطوبت نسبی باعث انقباض و انبساط در این آثار می شود. لذا رطوبت نسبی بالای 60% در مدت زمان طولانی باعث رشد میکرو ارگانیسم ها می شود، در حالی که رطوبت نسبی پایین، یعنی مقادیر کمتر از 20% باعث تضعیف و شکننده شدن الیاف می شود. در نتیجه حد مناسب رطوبت نسبی برای بافته ها 40% تا 50% است. - نکته: اگر محل نگهداری بافته ها دارای وسایل تهویه نیست. می توان در ثابت نگهداشتن رطوبت محیط بسته (مثل ویترن بدون درز، کفراژها (استوان های فولادی)، کمد، قفسه های بسته از مواد بافر مانند چوب، پنبه و پارچه های کتانی که رطوبت را از محیط جذب می کنند به طوری موقت استفاده کرد. 2- نور: نور به عنوان نوعی از انرژی عاملی مخرب برای بافته ها و رنگ پریدگی الیاف شود. نور محیط نگهداری باید عاری از پرتو فرابنفش باشد، برای این کار از تابش مستقیم نور آفتاب باید جلوگیری کرد و از فیلترهای جاذب اشعه فرابنفش برای لامپ های فلورسنت استفاده کنید. توصیه: الف . در مواقع غیرضروری منابع روشنایی خاموش باشند. ب. برای پنجره های موجود در مخزن و محل نمایش از پرده های ضخیم استفاده کنید. 3- مهار عوامل بیولوژیک: گونه های مختلف حشرات مانند بید، سوسک فرش، جوندگانی مانند موش می توانند تهدیدی برای بافته ها به شمار روند. روش های مختلفی برای کنترل و مبارزه با حشرات بافته ها به کار می رود. اما در مورد رعایت اصول بهداشتی در موزه ها، توانایی ساختمان در مانع ورود حشرات و دسترسی به فرایندهای بهداشتی تأکید می شود. اگر با قطعه آلوده ای مواجه شدید، باید آن را از دیگر آثار جدا کرد و مسئله را با یک حفاظت گر در میان بگذارید بهتر است در یک مکان کاملاً سرد قرار داد. توصیه: استفاده از حشره کش های معمول توصیه نمی شود چرا که تمامی حشره کش ها و بقایای آنها برای انسان خطرناک بوده و می تواند باعث بروز آسیب در انواع خاصی از بافته های نیز بشوند. نکته: دقت کنید تنها راه مطمئن در مبارزه با عوامل بیولوژیک مخرب، پیشگیری است. حمله بیدها مخصوصاً اوایل بهار و تابستان است هوادهی سالیانه و سمپاشی ادواری توصیه می گردد. 4- آلودگی های جوی و ذرات معلق در هوا: آلودگی ها می تواند ناشی از منابع خارجی مانند دود، گازهای خروجی از اگزوز خودروها، باران های اسیدی، اوزن و یا منابع موجود در فضای نگهداری باشند برای کنترل و تأثیر کمتر آسیب های ناشی از آلاینده های خارجی استفاده از تهویه مطبوع و فیلترهای دستگاه های هواساز توصیه می شود. نکته: تنها راه محافظت از بافته ها در مناطق آلوده نگهداری آنها در یک سیستم بسته است. 5- جابجایی: بسیاری از آسیب های جدی، در هنگام جابجایی سهل انگارانه و نامناسب به بافته ها وارد می شود باید به نکات زیر توجه کرد: - بافته ها معمولاً شکننده تر از آن هستند که در ابتدا به نظر می آید، بنابراین قبل از جابجایی هر نوع بافته باید شرایط آن را بررسی گردد. - بافته ها را باید به گونه ای ساپورت کنید که وزن آنها به طور یکنواخت بر روی ساپورت تقسیم شود. - سعی کنید قبل از لمس بافته ها دستهایتان را کاملاً تمیز شسته باشید و یا از دستکش های نخی سفید و تمیز استفاده کنید. 6- حوادث: حوادث ناشی از آب و آتش باعث آسیب های دائمی می شود. در صورت بروز این مشکل مثلاً آثار مرطوب و خیس به خاطر داشته باشید که بیشتر بافته ها در حالت مرطوب ضعیف تر شده و نیاز به استفاده از ساپورت در هنگام حمل و نقل دارند و با کمک حوله سفید و تمیز یا کاغذ خشک کن تا آنجا که امکان دارد آب آن را بگیرید. آنها را تخت و صاف پهن کنید و با ملافهای سفید و تمیز نخی بپوشانید تا خشک شوند. همچنین در صورت بروز آتش سوزی ، باید به آسیب های وارده از طریق دوده توجه داشت. ذرات جامد را با استفاده از آب سرد و تمیز روی بافته بشویید و با یک حفاظت گر تماس بگیرید. آماده سازی بافته ها برای انبارداری: اهمیت اقدامات آماده سازی برای انبار، مانند فراهم ساختن شرایط مناسب و استاندارد انبار است و باید بدانید که چه میزان فضا را می توان برای این کار اختصاص داد. نکته: بهتر است برای فرش های نفیس، زربفت، قدیمی و منحصر به فرد از روش نگهداری تخت استفاده شود تا خوردگی بافته در این روش به حداقل برسد اما انتخاب روش نگهداری تا حدود زیادی تحت تأثیر فضایی قرار می گیرد که در اختیار شماست. توجه: فرش ها (بافته های) جدید با مقاومت بالا را می توان با استفاده از لوله های مرغوب مقوایی جمع کرد. نکته: بافته هایی که دارای ساپورت هستند و شرایط لوله کردن را دارند را می توان از طرف ساپورت لوله کرد. 1- جابجایی و روش برخورد با بافته: از کشیدن سیگار، خوردن، آشامیدن در نزدیکی بافته ها جداً خودداری کنید. از خودنویس و یا ماژیک برای نوشتن روی پارچه ها و یا روکش آنها استفاده نکنید. در همه مواردی بافته را ساپورت کنید و نیز جابجایی آثار را به حداقل برسانید. 2- غبارزدایی و شستشوی بافته ها: تصمیم گیری برای شستشوی بافته های قدیمی و زربفت تاریخی کاری بسیار مشکل است. شستشو و خشکشویی بافته را در معرض فشار قرار میدهد و باید تحت نظر یک حفاظت گر انجام گیرد. جهت جارو و نظافت بافته ها می توان از جارو برقی های دستی با قدرت مکش کم استفاده کنید. و بهتر است ابتدا از جهت عرض (پود) جارو شود و سپس از طول. نکته: در مورد بافته های تاریخی هیچگاه بافته ها را مستقیماً در معرض مکش قرار ندهید. 3- در صورت نیاز بافته ها به مرمت الویت بندی شود و به یک متخصص حفاظت و مرمت نشان داد تا روش های مناسبی را پیشنهاد کند. 4- ثبت اطلاعات شناسایی: اطلاعات شناسایی مانند شماره اموال، محل بافت، رنگ متن و حاشیه، ابعاد، نام طرح باید بر روی محفظه های نگهداری بافته ها ثبت شود. برای ثبت پلاک های چرمی و برنجی بر روی بافته ها از منگنه استفاده نشود که می توان از شیوه مناسب تری مانند دوختن آن بر روی بافته استفاده کرد. 5- انتخاب مواد مصرفی: در صورت استفاده از محصولات کاغذی و مقوا و لوله های مقوا از کاغذهایی با رنگ روشن سبک نیمه شفاف و دارای (پی هاش) بالاتر از 6 استفاده کنید. بافته ها را می توان قبل از پیچیدن در پارچه نخی از کاغذ پوستی استفاده کرد تا از تعرق درون جعبه یا مخزن جلوگیری شود. نکته: در صورت استفاده از پارچه به عنوان روکش بافته های قدیمی این پارچه باید از جنس پنبه یا کتان نرم و رنگ نشده باشد و قبل از استفاده با یک شوینده خنثی شسته و اطو شود. استفاده از نفتالین پارادی کلروبنزن به صورت غیر مستقیم باعث دور نگهداشتن حشرات می شود. انتخاب قفسه های نگهداری: اندازه و فضای مورد نیاز، بودجه، فضای موجود، توانایی سیستم های تهویه و فراهم ساختن محیطی یکنواخت و بدون آلودگی، دسترسی به سیستم های اطفاء حریق، جلوگیری از نشت آب و وجود سیستم های ایمنی از جمله مواردی است که در انتخاب قفسه ها باید مد نظر قرار گیرد. برای قفسه بندی انبارها معمولاً چوب انتخاب خوبی به شمار نمی رود در صورت استفاده، باید از چوب های روکش دار استفاده شود. کمدها قفسه ها و کشوهای فلزی با رنگ کوره ای و نوع پایدار در حال حاضر از بهترین انتخاب ها برای نگهداری بافته ها به شمار می روند. موزه فرش ایران محمدعلی زهره ای × وضعیت های تنقیحی