مطالبه مهریه: مراحل قانونی و اعسار
مهریه حقی مالی است که با وقوع عقد نکاح بر عهدهٔ زوج قرار میگیرد. مطابق مادهٔ ۱۰۸۲ قانون مدنی، به مجرد عقد، زن مالک مهر میشود و میتواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید؛ یعنی حق مطالبهٔ مهریه از همان لحظهٔ عقد به وجود میآید و منوط به طلاق یا اختلاف خانوادگی نیست. بر اساس مادهٔ ۱۰۷۸ قانون مدنی نیز هر چیزی که مالیت داشته و قابل تعیین (قابل تمیز) باشد میتواند مهر قرار گیرد؛ بنابراین مهریه ممکن است وجه نقد، سکهٔ تمام بهار آزادی، ملک یا هر مال دارای ارزش دیگری باشد.
مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه؛ تفاوت در چیست؟ در سندهای رسمی ازدواج معمولاً یکی از دو عبارت درج میشود. در مهریهٔ عندالمطالبه، زوجه هر زمان که بخواهد میتواند مهریه را مطالبه کند و اصل بر این است که زوج باید آن را بپردازد؛ این حالت با قاعدهٔ مادهٔ ۱۰۸۲ قانون مدنی (مالکیت زن بر مهر به مجرد عقد) هماهنگ است. در مهریهٔ عندالاستطاعه، پرداخت به توانایی مالی زوج گره میخورد و در عمل، زوجه برای وصول باید استطاعت مالی زوج (وجود اموال قابل توقیف) را نشان دهد. این تفاوت در نحوهٔ وصول و سرعت رسیدن به نتیجه اثر جدی دارد؛ پس پیش از امضای سند ازدواج یا اقدام به مطالبه، حتماً به عبارت مندرج در سند خود دقت کنید.
دو مسیر مطالبهٔ مهریه ۱) اجرای ثبت: سند رسمی ازدواج از اسناد لازمالاجراست. به موجب بند «ب» مادهٔ ۱۱۳ قانون برنامهٔ ششم توسعه، مفاد اسناد رسمی لازمالاجرا از طریق ادارات اجرای ثبت اجرا میشود؛ یعنی زوجه میتواند بدون طرح دعوا در دادگاه، برای مهریهٔ مندرج در سند رسمی ازدواج اجراییهٔ ثبتی بگیرد و اموال زوج (حساب بانکی، خودرو، ملک، سهام) را توقیف کند. همان مقرره تصریح میکند اگر ادارهٔ اجرا ظرف دو ماه نتواند مالی از متعهد شناسایی و توقیف کند یا ظرف شش ماه سند اجرا نشود، زوجه میتواند با انصراف از اجرای سند به دادگاه مراجعه کند. ۲) دادگاه خانواده: مطابق بند ۶ مادهٔ ۴ قانون حمایت خانواده، رسیدگی به دعوای مهریه در صلاحیت دادگاه خانواده است. این مسیر بهویژه وقتی کاربرد دارد که مالی از زوج شناسایی نشده و زوجه بخواهد از ضمانتاجراهای قانون نحوهٔ اجرای محکومیتهای مالی (از جمله جلب محکومٌعلیه) استفاده کند.
محاسبه مهریه به نرخ روز چگونه انجام میشود؟ در مهریهٔ سکه، موضوع تعهد خودِ سکه است؛ بنابراین زوج باید همان تعداد سکه یا معادل ارزش آن به نرخ روز را بپردازد و با نوسان قیمت سکه، ارزش ریالی مهریه هم تغییر میکند. در مهریهٔ وجه رایج (مبلغ نقدی)، تبصرهٔ مادهٔ ۱۰۸۲ قانون مدنی تکلیف را روشن کرده است: مبلغ مهریه متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانهٔ زمان تأدیه نسبت به سال وقوع عقد — که بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران اعلام میکند — محاسبه و پرداخت میشود، مگر اینکه زوجین هنگام عقد به نحو دیگری توافق کرده باشند. به همین دلیل مهریهٔ نقدیِ سالهای دور، امروز با ضریب شاخص بانک مرکزی بهروز میشود و رقم نهایی چند برابر مبلغ اسمی است. برای برآورد سریع ارزش روز مهریهٔ سکهای میتوانید از ماشینحساب مهریهٔ حقوقایآی استفاده کنید: /calculators/mahrieh
سقف ۱۱۰ سکه دقیقاً یعنی چه؟ مادهٔ ۲۲ قانون حمایت خانواده مقرر کرده است: هرگاه مهریه در زمان وقوع عقد تا ۱۱۰ سکهٔ تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول مقررات قانون نحوهٔ اجرای محکومیتهای مالی است؛ یعنی ضمانتاجراهای کامل آن قانون (توقیف اموال و در نهایت حبس محکومٌعلیهِ ممتنع) تا این سقف در دسترس زوجه است. اما نسبت به مازاد بر ۱۱۰ سکه، فقط ملائت (توانایی مالی) زوج ملاک پرداخت است؛ به بیان ساده، برای وصول مازاد باید مال و دارایی از زوج شناسایی و معرفی شود و بازداشت زوج بابت مازاد ممکن نیست. نکتهٔ مهمی که در همان ماده تصریح شده: محاسبهٔ مهریه به نرخ روز حتی برای مازاد بر ۱۱۰ سکه کماکان الزامی است؛ سقف ۱۱۰ سکه مهریه را کم نمیکند، فقط ضمانتاجرای بازداشت را محدود میکند.
اعسار و تقسیط مهریه اگر زوج توانایی پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد، میتواند دعوای اعسار مطرح کند. مطابق مادهٔ ۶ قانون نحوهٔ اجرای محکومیتهای مالی، معسر کسی است که به دلیل نداشتن مالی به جز مستثنیات دین، قادر به پرداخت بدهی خود نباشد. چند نکتهٔ کاربردی از همین قانون: - به موجب مادهٔ ۳، اگر زوجِ محکوم ظرف ۳۰ روز از ابلاغ اجراییه، همراه با ارائهٔ صورت کلیهٔ اموال خود دادخواست اعسار بدهد، تا رسیدگی به اعسار بازداشت نمیشود؛ در غیر این صورت به تقاضای زوجه امکان حبس او (در محدودهٔ سقف ۱۱۰ سکه) وجود دارد. - در دعوای مهریه چون زوج در ازای این دین مالی دریافت نکرده است، طبق مادهٔ ۷ همان قانون اگر زوجه نتواند ملائت فعلی یا سابق زوج را ثابت کند، ادعای اعسار زوج با سوگند او پذیرفته میشود. - در صورت پذیرش اعسار، دادگاه بر اساس مادهٔ ۱۱ با توجه به درآمد و معیشت ضروری زوج، مهلت مناسب میدهد یا مهریه را قسطبندی میکند (مثلاً تعدادی سکه پیشپرداخت و بقیه بهصورت اقساط). تقسیط هم مانع وصول نیست: طبق تبصرهٔ همان ماده، هر مالی که بعداً از زوج به دست آید، بابت باقیماندهٔ مهریه قابل توقیف است. - مستثنیات دین (مادهٔ ۲۴) شامل مواردی مانند منزل مسکونیِ در شأن مدیون در حالت اعسار، اثاثیهٔ ضروری زندگی و ابزار کار است؛ این اموال بابت مهریه قابل توقیف نیست.
حق حبس زوجه؛ ابزاری که کمتر شناخته شده است مطابق مادهٔ ۱۰۸۵ قانون مدنی، زن میتواند تا زمانی که مهر به او تسلیم نشده، از ایفای وظایف زناشویی امتناع کند، مشروط بر اینکه مهر او حال (عندالمطالبه) باشد؛ و این امتناع، حق نفقهٔ او را از بین نمیبرد. البته طبق مادهٔ ۱۰۸۶، اگر زن پیش از گرفتن مهر با اختیار خود به ایفای وظایف زناشویی اقدام کرده باشد، دیگر نمیتواند به حق حبس استناد کند؛ ولی حق مطالبهٔ مهریهاش همچنان پابرجاست.
مهریه و طلاق مطالبهٔ مهریه نیازی به طرح دعوای طلاق ندارد و برعکس، در فرآیند طلاق نیز تکلیف مهریه باید روشن شود: به موجب مادهٔ ۲۹ قانون حمایت خانواده، ثبت طلاق موکول به تأدیهٔ حقوق مالی زوجه (از جمله مهریه) است، مگر اینکه زوجه رضایت دهد یا حکم قطعی اعسار یا تقسیط صادر شده باشد که در این صورت طلاق ثبت میشود و زوجه میتواند حقوق خود را بعداً از طریق اجرای احکام پیگیری کند.
نکتهٔ پایانی مهریه، نفقه و سایر حقوق مالی زوجه مستقل از یکدیگرند و مطالبهٔ یکی مانع دیگری نیست. انتخاب بین اجرای ثبت و دادگاه، زمانبندی طرح اعسار و نحوهٔ معرفی اموال، در نتیجهٔ پرونده اثر تعیینکننده دارد؛ پس پیش از اقدام، مسیر را با دقت انتخاب کنید.
مطالعهٔ بیشتر در حقوقایآی: - راهنمای گامبهگام مطالبهٔ مهریه: /guides/motalebe-mahriye - راهنمای اعسار و تقسیط محکومٌبه: /guides/esar-va-taqsit-mahkoom-be - متن کامل مادهٔ ۱۰۸۲ قانون مدنی: /laws/قانون-مدنی/1082 - متن کامل مادهٔ ۲۲ قانون حمایت خانواده: /laws/قانون-حمایت-خانواده/22 - «مهریه» در فرهنگ اصطلاحات حقوقی: /glossary/mahriye
— — — این مطلب جنبهٔ آموزشی و اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ تخصصی وکیل نیست. برای اقدام در پروندهٔ خود حتماً با وکیل دادگستری مشورت کنید.