چک برگشتی؛ از گواهی عدم پرداخت تا وصول با اجراییه دهروزه دادگاه
قانون صدور چک با اصلاحات آبان ۱۳۹۷ چهرهٔ تازهای گرفت: ثبت همهٔ چکها در سامانهٔ صیاد، محرومیتهای بانکی فوری برای صادرکنندهٔ چک برگشتی و — مهمتر از همه — امکان گرفتن اجراییهٔ مستقیم از دادگاه بدون رسیدگی طولانی. اگر چکی در دست دارید که برگشت خورده، این راهنما مسیرهای قانونی وصول آن را نشان میدهد.
وقتی چک برگشت میخورد چه اتفاقی میافتد؟
اگر موجودی حساب کافی نباشد یا مانع دیگری در کار باشد، بانک مکلف است بنا بر درخواست دارنده، غیرقابل پرداخت بودن چک را فوراً در سامانهٔ یکپارچهٔ بانک مرکزی ثبت کند و «گواهینامهٔ عدم پرداخت» را با کد رهگیری و ذکر صریح علت، مهر و امضا کرده و به دارنده تسلیم کند. این الزامات در مادهٔ ۲ قانون اصلاح قانون صدور چک ۱۳۹۷ (اصلاح مادهٔ ۴ قانون) آمده و نکتهٔ حیاتیاش این است: به گواهینامهٔ فاقد کد رهگیری در مراجع قضایی و ثبتی ترتیب اثر داده نمیشود.
اگر بخشی از مبلغ در حساب موجود باشد، میتوانید همان را دریافت کنید و گواهی عدم پرداخت نسبت به کسری مبلغ بگیرید؛ چک نسبت به مبلغ پرداختنشده بیمحل محسوب میشود (مادهٔ ۳ قانون اصلاحی).
محرومیتهای فوری بانکی برای صادرکننده
از لحظهٔ ثبت چک برگشتی در سامانهٔ بانک مرکزی، طبق مادهٔ ۵ مکرر الحاقی، پس از ۲۴ ساعت همهٔ بانکها و مؤسسات اعتباری مکلفاند تا رفع سوءاثر، محدودیتهایی مانند عدم افتتاح هرگونه حساب و صدور کارت بانکی جدید و مسدود کردن وجوه همهٔ حسابها و کارتهای صادرکننده به میزان کسری چک را اعمال کنند. همین فشار سیستمی باعث شده بخش بزرگی از چکهای برگشتی بدون مراجعه به دادگاه تعیین تکلیف شود.
صیاد؛ ستون فقرات چک جدید
بانکها فقط از طریق سامانهٔ صیاد دستهچک میدهند و اعتبارسنجی متقاضی پیششرط آن است (مادهٔ ۵ قانون اصلاحی). بهعلاوه طبق مادهٔ ۲۱ مکرر، صدور هر برگ چک مستلزم ثبت هویت دارنده، مبلغ و تاریخ در سامانه است و هر کس پیش از دریافت چک میتواند وضعیت اعتباری صادرکننده — سقف اعتبار، سابقهٔ چک برگشتی سه سال اخیر و تعهدات تسویهنشده — را استعلام کند. عادت کنید پیش از پذیرش هر چک، این استعلام را انجام دهید.
گفتنی است چک الکترونیکی هم از نظر قانون، چک است: تبصرهٔ الحاقی به مادهٔ ۱ قانون صدور چک (مادهٔ ۱ قانون اصلاحی ۱۳۹۷) قوانین و مقررات چک را دربارهٔ چکهایی که به شکل الکترونیکی (دادهپیام) صادر میشوند نیز لازمالرعایه دانسته است.
سه مسیر وصول چک برگشتی
۱) اجراییه مستقیم از دادگاه؛ سریعترین مسیر
مهمترین دستاورد اصلاحات ۱۳۹۷، مادهٔ ۲۳ قانون صدور چک است: دارنده میتواند با ارائهٔ گواهینامهٔ عدم پرداخت، از دادگاه صالح «صدور اجراییه» نسبت به کسری مبلغ چک و حقالوکاله را بخواهد — بدون دادرسی کامل. شرط آن سه چیز است: وصول چک منوط به شرط نشده باشد، بابت تضمین نبودن آن در متن قید نشده باشد، و گواهی عدم پرداخت به دلیل دستور عدم پرداخت صادر نشده باشد. صادرکننده ظرف ده روز از ابلاغ اجراییه باید بدهی را بپردازد یا ترتیب پرداخت بدهد یا مالی معرفی کند؛ وگرنه اجرای احکام طبق قانون نحوهٔ اجرای محکومیتهای مالی اقدام میکند — از توقیف اموال تا امکان حبس به تقاضای دارنده (مادهٔ ۳ همان قانون).
۲) دعوای حقوقی
مسیر کلاسیک، تقدیم دادخواست مطالبهٔ وجه چک است. طبق تبصرهٔ الحاقی به مادهٔ ۲ قانون صدور چک، دارنده میتواند محکومیت صادرکننده به پرداخت «کلیهٔ خسارات و هزینههای» متعارف وصول طلب را نیز بخواهد؛ خسارت تأخیر تأدیه هم قابل مطالبه است که مبلغ آن را میتوانید با ماشینحساب خسارت تأخیر تأدیه برآورد کنید.
۳) شکایت کیفری
صدور چک بلامحل در شرایط قانونی جرم است و مجازات حبس دارد؛ اما دو مهلت حیاتی دارد که در قانون صدور چک مقرر شده است: دارنده باید تا شش ماه از تاریخ صدور چک برای وصول به بانک مراجعه کند و ظرف شش ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت شکایت کند؛ وگرنه حق شکایت کیفری از بین میرود. ضمناً برخی چکها اصلاً قابل تعقیب کیفری نیستند؛ از جمله چک سفیدامضا، چکی که وصول آن مشروط شده و چکی که بابت تضمین معامله یا تعهد داده شده است. توجه کنید سقوط تعقیب کیفری به معنای سوختن طلب نیست — مسیر اجراییه و دعوای حقوقی همچنان باز است.
کدام مسیر برای شما مناسب است؟
اگر گواهی عدم پرداختِ دارای کد رهگیری دارید و چک مشروط یا تضمینی نیست، اجراییهٔ مادهٔ ۲۳ معمولاً سریعترین راه است. اگر چک مشمول شرایط اجراییه نیست، دعوای حقوقی مطمئنترین مسیر است؛ و شکایت کیفری بیشتر بهعنوان اهرم فشار در کنار مسیر مالی معنا پیدا میکند. راهنمای عملی و مدارک هر مسیر را در راهنمای گامبهگام وصول چک برگشتی ببینید.
پرسشهای پرتکرار
چک برگشتی کیفری است یا حقوقی؟
هر دو مسیر ممکن است؛ جنبهٔ کیفری فقط در شرایط و مهلتهای قانونی برقرار میماند، اما مطالبهٔ مالی (اجراییه یا دادخواست) محدود به آن شرایط نیست.
رفع سوءاثر از چک برگشتی چگونه انجام میشود؟
با تأمین مبلغ کسری در حساب، پرداخت وجه و ارائهٔ رضایت دارنده یا سایر طرق پیشبینیشده در ضوابط بانک مرکزی، سوءاثر چک در سامانه رفع و محرومیتهای بانکی برداشته میشود.
آیا برای چک برگشتی میتوان صادرکننده را حبس کرد؟
در مسیر کیفری، در صورت تحقق شرایط جرم، مجازات حبس پیشبینی شده است؛ در مسیر اجراییه نیز اگر صادرکننده اموالی معرفی نکند و اعسارش پذیرفته نشود، به تقاضای دارنده طبق مادهٔ ۳ قانون نحوهٔ اجرای محکومیتهای مالی امکان حبس وجود دارد.
چک را قبول کنم یا نه؟ از کجا بفهمم صادرکننده خوشحساب است؟
پیش از پذیرش، وضعیت اعتباری صادرکننده را از سامانهٔ استعلام بانک مرکزی (موضوع مادهٔ ۲۱ مکرر) بگیرید و مطمئن شوید چک در سامانهٔ صیاد به نام شما ثبت انتقال میشود.
— — — این مطلب جنبهٔ آموزشی و اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ تخصصی وکیل نیست. برای اقدام در پروندهٔ خود حتماً با وکیل دادگستری مشورت کنید.