نظریات مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه در آذر ۱۴۰۳

اداره کل حقوقی قوه قضاییه — 1403/09/04

استعلام

الف – با عنایت به حق محکوم علیه در خصوص طرح دعوای تعدیل اقساط آراء اعسار از پرداخت محکوم به وفق تبصره ۲ ماده ۱۱ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی مصوب ۱۳۹۴ در مواردی که با گذشت زمان تمامی اقساط رأی قطعی اعسار اولیه حال شده است و محکوم علیه پس از حال شدن تمامی اقساط معوق، دعوای تعدیل اقساط را مطرح کرده است؛ مانند آنکه حکم به پرداخت محکوم به در پنج قسط ظرف پنج ماه متوالی صادر شده است و محکوم علیه پس از گذشت یک سال از قطعیت رأی اعسار و عدم پرداخت اقساط معوق، دعوای تعدیل اقساط را مطرح کرده است از آنجا که در چنین فرضی تمامی اقساط حکم اعسار اولیه بدون اجرا حال شده ،است خواهشمند است به پرسشهای زیر پاسخ دهید: اولاً، تکلیف دادگاه در رسیدگی به دعوای تعدیل چیست؟ ثانیاً، در صورت پذیرش و صدور حکم به تعدیل اقساط اثر اجرایی این حکم نسبت به رأی اعسار اولیه چگونه است؟ آیا رأی تعدیل به منزله نادیده گرفتن رأی سابق اعسار بوده و رأی سابق را بی اثر میکند؟ ثالثاً، در صورت صدور رأی بر تعدیل اقساط و عدم تعیین تکلیف در خصوص رأی اعسار قبلی، با توجه به حال شدن اقساط دادنامه اعسار ،سابق آیا محکوم علیه با پرداخت پیش قسط رأی تعدیل و بدون تعیین تکلیف و تعدیل اقساط معوق حکم اعسار اولیه از زندان آزاد میشود و یا آنکه دادگاه مکلف است در رأی تعدیل در خصوص اقساط معوق نیز تعیین تکلیف کند؟ رابعاً، آیا اثر آراء راجع به تعدیل اقساط نسبت به گذشته است و یا اینکه ناظر بر آینده است؟ ب – به موجب ماده ۱۸ آیین نامه نحوه اجرای محکومیتهای مالی مصوب ۱۳۹۹/۶/۱۸: «در مواردی که محکوم علیه دارای محکومیتهای مالی متعدد باشد باید برای هر یک از محکومیتها دادخواست اعسار جداگانه نماید، مگر در مورد محکومیتهایی که محکوم له آن واحد است که در این صورت صدور حکم اعسار یا تقسیط محکوم به نسبت به احکام دیگر بین آن دو شخص نیز جاری خواهد بود با عنایت به ذیل این ماده خواهشمند است به پرسشهای زیر پاسخ دهید: تقدیم : اولاً، در در مواردی که خواهان و خوانده ،واحد دارای پرونده های متعدد هستند و محکوم علیه در خصوص هر یک از محکومیتها دعوای اعسار مطرح میکند پس از رسیدگی به ادعای اعسار در یکی از پرونده ها تصمیم دادگاه نسبت به دعوای اعسار بعدی چگونه خواهد بود؟ ثانیاً، در مرحله اجرای احکام آیا صرف پرداخت پیش قسط اولین حکم اعسار به آزادی محکوم علیه منجر | می شود، پس از آزادی محکوم علیه تکلیف اجرای احکام در خصوص اجرای دیگر محکومیتها چیست؟ ترتیب اجرای احکام اعسار موضوع محکومیتهای متعدد چگونه است؟ ثالثاً، با توجه به تفاوت میزان محکوم به دادنامه های مختلف، تسری رأی اعسار به دیگر محکومیتها از حیث میزان پیش قسط و تعداد اقساط چگونه است؟ رابعاً، در صورتی که دعوای اعسار هر یک از پرونده ها به صورت مجزا مطرح شود و اعسار محکوم علیه در بعضی پرونده ها مورد پذیرش قرار گیرد و برخی شعب رسیدگی کننده نیز حکم بر رد دعوای اعسار صادر کنند، حکم چگونه اجرا میشود؟

نظریهٔ مشورتی

۱- اولاً : پس از تقدیم دادخواست تعدیل اقساط دادگاه وضعیت فعلی محکوم علیه را بررسی میکند و بر همین اساس، حکم به تعدیل اقساط فعلی صادر میکند و علی الاصول حکم تعدیل ،اقساط قابل تسری به اقساط ماقبل نیست؛ زیرا دادگاه نمیتواند نسبت به زمان پیش از تقدیم دادخواست تعدیل ،اقساط، رسیدگی کرده و راجع به آن رأی صادر کند؛ بنابراین نسبت به زمان ،گذشته حکم تقسیط قبلی به قوت خود باقی است و مسؤولیت محکوم علیه نیز استصحاب میشود. ثانیاً، هر چند مفروض آن است که دادگاه در زمان صدور حکم به تقسیط محکوم به توانایی محکوم علیه مبنی بر پرداخت اقساط را احراز کرده است و در فرض عدم پرداخت اقساط اعمال ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی مصوب ۱۳۹۴ امکان پذیر است؛ اما از آنجا که ایسار و اعسار اشخاص امری متغیر است و مؤلفه های متعددی از جمله تورم بر آن اثر گذار میباشد؛ در فرض سؤال و در صورت طرح دعوای تعدیل اقساط از سوی محکوم علیه دادگاه میتواند در رأی خود در خصوص درخواست محکوم علیه مبنی بر تعدیل اقساط معوق پرداخت نشده نیز تعیین تکلیف کند شایسته ذکر است این ادعا خلاف اصل و بار اثبات آن بر عهده مدعی است. ثالثاً، بنا به مراتب پیش گفته چنانچه دادگاه در مقام رسیدگی به دعوای تعدیل اقساط، در خصوص تعدیل اقساط معوق پرداخت نشده نیز تعیین تکلیف کرده باشد با پرداخت پیش قسط معوق محکوم علیه از زندان آزاد میشود؛ اما در صورت عدم تعیین تکلیف نسبت به اقساط معوق قبلی در رأی دادگاه اعمال ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی مصوب ۱۳۹۴ تا زمان پرداخت اقساط معوق قبلی به قوت خود باقی است. ۲- اولاً، چنانچه محکوم علیه دارای محکومیتهای متعدد به نفع محکوم له واحد باشد، در صورت اثبات اعسار است؛ وی در خصوص یکی از محکومیتها چنین شخصی به طریق اولی نسبت به دیگر محکومیتها نیز معسر | زیرا هرگاه قادر به پرداخت دین (محکوم به موضوع حکم اعسار نباشد قادر به پرداخت دیون دیگر که مازاد بر آن است، نیز نمیباشد و از آنجا که محکوم له واحد است طرح دعوای دیگر اعسار به دلیل استماع دفاعیات وی (محکومله) در دعوای اعسار اول امری عبث است؛ مگر آنکه محکوم علیه مدعی حدوث وضعیت جدید مالی برای خود باشد و به عبارت دیگر تعدیل در حکم تقسیط قبلی را خواستار شود. ثانیاً، در فرض سؤال، صرف نظر از آنکه در خصوص محکوم له و محکوم علیه واحد نمیبایست احکام اعسار و تقسیط متعدد صادر میشد، اگر دادگاه چندین حکم تقسیط مختلف را صادر کرده باشد چه بسا مقصود آن باشد که نسبت به هر یک از احکام محکومیت در همان حد تقسیط شده محکوم علیه قدرت بر پرداخت دارد و اجرای تمامی احکام تقسیط مدنظر دادگاه باشد که در این صورت مستلزم رفع ابهام از سوی دادگاه است؛ اما اگر بدون توجه به احکام تقسیط قبلی آراء بعدی صادر شده باشد، به نظر میرسد آخرین حکمی که در خصوص اعسار محکوم علیه صادر شده است مبین آخرین وضعیت مالی وی است و علی الاصول باید چنین حکمی اجرا شود و در این صورت اثر این حکم نسبت به دیگر احکام بین طرفین جاری خواهد بود و پرداخت پیش قسط و یا قسط موضوع این پرونده موجبات آزادی محکوم علیه را فراهم می آورد. دکتر احمد محمدی باردئی — مدیر کل حقوقی قوه قضاییه