چنانچه شرکای جرم علاوه بر مجازات قانونی جرم به جبران خسارت زیان

اداره کل حقوقی قوه قضاییه — 1403/02/04

استعلام

چنانچه شرکای جرم علاوه بر مجازات قانونی جرم به جبران خسارت زیان دیده و یا رد مال و یا پرداخت دیه در حق مدعی خصوصی یا مجنی علیه به صورت مساوی و یا به میزان وجوهی که تحصیل کرده اند توسط دادگاه بدوی محکوم شوند و یکی از محکوم علیهم تجدیدنظرخواهی کرده و دادگاه تجدیدنظر استان با وارد دانستن تجدیدنظرخواهی وی را تبرئه نماید، آیا تعیین تکلیف سهم فرد تبرئه شده از خسارت و رد مال ودیعه و تعمیم و تسری آن به دیگر مح کومان برعهده دادگاه تجدیدنظر است؟ یا آنکه می بایست دادگاه تجدیدنظر استان بدون اظهار نظر درباره سهم سایر محکومان که تجدیدنظرخواهی نکرده اند، پرونده را به دادگاه بدوی اعاده نماید؟ راهکار و سازوکار قانونی جهت استیفای حق شاکی خصوصی در وضعیت یاد شده که دادگاه ت جدیدنظر استان درباره ماب قی خسارت و دیه یا رد مال سکوت اختیار کرده، چیست؟

نظریهٔ مشورتی

اولاً، مطابق ماده 435 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 دادگاه تجدیدنظر استان فقط به آن چه مورد تجدید نظرخواهی واقع و نسبت به آن رأی صادر شده است، رسیدگی می کند؛ بنابراین در فرض سوال که هر یک از متهم ان به اتهام شرکت در جرم به پرداخت ضرر و زیان به نحو مساوی محکوم شده اند و تنها یکی از آن ها تجدید نظرخوا هی کرده است و دادگاه تجدید نظر، تجدید نظرخواه یادشده را بی گناه تشخیص داده و حکم بر برائت وی صادر می کند، موجب قانونی جهت تغییر می زان محکومیت دیگر محکوم علیهم و در نتیجه ازدیاد مسوولیت آنان در رد مال و ضرر و زیان ناشی از جرم، که از سوی ایشان یا شاکی خصوصی یا دادستان نسبت به حکم صادره تجدیدنظر خواهی نشده است، در دادگاه تجدید نظر وجود ندارد. ثانیاً، موضوع می تواند دارای فروض متعددی باش د که برخی از این فروض با رفع ابهام از رأی صادره از سوی دادگاه نخستین در اجرای ماده 497 قانون آیین دادرسی کیفری و امکان تعیین مسوولیت دیگر محکومان متصور است. به عنوان مثال، 1 - چنانچه دادگاه نخستین احراز کرده باشد که غیر از اشخاص تحت تعقیب، فرد دیگری در ارتک اب جرم مداخله نداشته است و همگی ایشان را بالسویه به رد مال محکوم کرده باشد، با تبرئه یکی از ایشان در دادگاه نخستین و خروج وی از دامنه مرتکبین جرم، تعیین میزان مسوولیت دیگر محکومان دادنامه نخستین در قالب رفع ابهام با منعی مواجه نیست. 2 - اگر دادگاه نخستین اح راز کرده باشد که جرم توسط سه نفر انجام شده و در رأی صادره نیز سه نفر را محکوم کرده باشد و یکی از ایشان در دادگاه تجدید نظر تبرئه شود، مفروض آن است هویت نفر سوم اشتباه اعلام شده و پرونده کیفری نسبت به وی هم چنان مفتوح است. 3 - چنانچه تبرئه تجدید ً نظرخواه صرفا به دلیل فقدان سونیت باشد؛ به عنوان مثال، سارقین با اجاره کردن یک خودرو و اجیر کردن راننده و بدون اطلاع وی، در رکن مادی سرقت وی را دخالت داده و در پایان سرقت نیز بخشی از اموال مسروقه را به عنوان دستمزد به وی پرداخت کرده باشند و دادگاه تجدید نظر نیز با احر از همین امور برائت وی را صادر کرده باشد، مسوولیت وی در بازگرداندن مال مسروقه ای که به عنوان دستمزد به وی پرداخت شده، هم چنان باقی است و این امر تأثیری در مسوولیت دیگران ندارد. در هر حال تشخیص مصداق از حیث این که موضوع در قالب رفع ابهام قابل رفع و رجوع می ب اشد یا خیر، بر عهده مرجع رسیدگی کننده است. دکتر احمد محمدی باردئی مدیر کل حقوقی قوه قضاییه