1 - در صورتی که قاتل عمد پیش از صدور حکم به

اداره کل حقوقی قوه قضاییه — 1404/12/05

استعلام

1 - در صورتی که قاتل عمد پیش از صدور حکم به هر علت فوت کند و فردی نیز در ارتکاب قتل با او معاونت کرده باشد، از آنجا که موضوع رضایت اولیای دم نسبت به قاتل منتفی است، آیا مجازات معاون باید بر اساس بند » الف « ماده 127 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 تعیین شود یا ب ر اساس بند » ت « و تبصره 2 این ماده؟ در صورت اعلام رضایت اولیای دم نسبت به معاون، آیا می توان بر اساس ملاک بند » ت « و تبصره 2 این ماده تعیین مجازات کرد؟ 2 - چنانچه فردی نوجوانی را برای ارتکاب قتل عمدی تحریک کند و نوجوان نیز به سبب این تحریک مبادرت به قتل عمدی نماید و پس از آن به استناد ماده 91 مجازات اسلامی مصوب 1392 قصاص نفس نوجوان متنفی و به نگهداری در کانون اصلاح و تربیت محکوم شود، مجازات معاون جرم بر چه اساسی باید تعیین شود؟ بر اساس بند » الف « ماده 127 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 یا بر اساس بند » ت « و تبصر ه 2 این ماده؟ 3 - با توجه به ماده 130 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 ، چنانچه شخصی که گروه مجرمانه تشکیل داده است، از گروه خارج شود و پس از آن اعضای گروه مرتکب جرایم دیگری شوند، آیا این شخص به عنوان تشکیل دهنده گروه مجرمانه به عنوان سردسته قابل مجازات است و ی ا به صرف خارج شدن از گروه، دیگر عنوان تشکیل دهنده بر وی اطلاق نمی شود و در مورد رفتارهای مجرمانه بعدی مسئولیتی ندارد؟ 4 - مقصود از مسلوب الاختیار در قتل در ماده 307 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 چیست؟ تعریف علمی این اصطلاح چیست؟ چه حرکات و رفتارهایی از متهم باید صورت گیرد تا بر وی عنوان مسلوب ال اختیار اطلاق شود؟ 5 - چرا قانونگذار در ماده 191 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 فقط شهادت را مبنای جرح و تعدیل شاهد قرار داده است و در خصوص دیگر ادله ذکری به میان نیاورده است؟ به عبارت دیگر، چرا در این ماده آمده است که ف قط از طریق شهادت می توان جرح یا تعدیل را اثبات کرد و آیا نمی توان با ادله دیگری این موضوع را اثبات کرد؛ برای مثال آیا حکم دادگاه مبنی بر محکومیت قبلی شاهد به شرب خمر یا زنا برای جرح وی کفایت نمی کند؟ 6 - چنانچه دادگاه در خصوص جرم قابل گذشت مجازات تکمیلی تع یین کرده باشد و پس از آن به سبب عدم اجرای این مجازات توسط محکوم علیه، دادگاه در اجرای ماده 24 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 مجازات تکمیلی را به مجازات حبس تبدیل کرده باشد، آیا با رضایت شاکی مجازات حبس هم منتفی است و یا از آنجا که این مجازات به سبب عدم اجرا ی رأی دادگاه است، حتی در فرض رضایت شاکی نیز باید اعمال شود؟

نظریهٔ مشورتی

1 - مطابق قسمت اخیر ماده 129 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 ، موقوفی تعقیب یا اجرای مجازات مرتکب جرم به جهتی از جهات مانند فوت متهم یا محکوم علیه موضوع بند » الف « ماده 13 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 ، در تعقیب و مجازات معاون جرم تأثیری ندارد و مجازات معاون با توجه به مجازات قانونی جرم ارتکاب یافته بر اساس ماده 127 قانون پیش گفته تعیین می شود؛ بر این اساس، در فرض سوال که ناظر به کیفیت تعیین مجازات برای معاون در قتل عمدی است که مباشر آن فوت کرده است، با عنایت به نسخ تبصره ماده 612 قانون مجازات اسلامی )تعزیرات( مصوب 1375 و انصراف فرض سوال از ماده 612 و تبصره 2 ماده 127 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 ، مجازات معاون جرم در قتل عمدی که مجازات قانونی آنها قصاص است، براساس بند » الف « ماده 127 قانون پیش گفته تعیین می شود و گذشت یا عدم گذشت شاکی در فرض سوال نسبت به معاون جرم قتل عمدی موثر در مقام نیست و مجازات مرتکب بر اساس بند » الف « م اده 127 قانون یاد شده تعیین می شود. 2 - در فرض سوال که نوجوان مرتکب جرم مستوجب قصاص شده و دادگاه در اجرای ماده 91 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 وی را به مجازات تعزیری مقرر در فصل دهم این قانون محکوم کرده است، محکومیت مباشر به مجازات تعزیری، در مجازا ت معاون )معاونت در جرم مستوجب قصاص( تأثیری ندارد؛ بنابراین در فرض سوال مجازات معاون جرم، مطابق بند » الف « ماده 127 قانون یاد شده تعیین می شود. مفاد ماده 129 قانون یاد شده موید این دیدگاه است. 3 - از جمع ماده 130 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 و تبصره 2 این ما ده چنین مستفاد است که در صورتی سردسته به حداکثر مجازات شدیدترین جرمی که اعضای آن گروه در راستای اهداف گروه مرتکب شده است، محکوم می شود که جرم در زمانی که تشکیل دهنده گروه مجرمانه عضو آن گروه است، واقع شده باشد؛ بنابراین در فرض سوال که سردسته پس از تشکیل گر وه مجرمانه از آن خارج شده است، موجب قانونی برای مسئول دانستن وی بابت رفتارهای مجرمانه ارتکابی توسط باقی مانده اعضا پس از خروج از گروه، وجود ندارد و چنین فرضی از شمول ماده 130 قانون پیش گفته خارج است. بدیهی است در مواردی که مطابق حکم خاص قانون؛ مانند جرم مو ضوع ماده 498 قانون مجازات اسلامی )تعزیرات( مصوب 1375 ، صرف تشکیل گروه برای ارتکاب جرم، جرم انگاری شده است، از آنجا که در این موارد به محض تشکیل گروه، این جرم محقق می شود )جرم آنی(، خارج شدن بعدی تشکیل دهنده از آن گروه، مانع تعقیب و مجازات وی مطابق نص قانونی مربوط نیست. 4 - مقصود از » مسلوب الاختیار « مذکور در ماده 307 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 کسی است که به خاطر مستی و عدم تعادل روانی ناشی از مصرف مواد مخدر، روان گردان و مانند آن اختیار خود بر رفتارش را به گونه ای از دست داده باشد که عرفا ً نمی توان قتل عمد ی مستوجب قصاص را به وی منتسب دانست. 5 - با عنایت به تعریف به عمل آمده در ماده 191 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 از » جرح « و » تعدیل « شاهد شرعی، از نظر قانون گذار » جرح « و » تعدیل « شاهد شرعی که از سوی اصحاب دعوا به عمل می آید، صرفا ً با شهادت شاهد بر فقدان یا وج ود شرایط قانونی شاهد انجام می شود؛ اما این امر نافی آن نیست که قاضی با عنایت به تبصره یک ماده 177 ، صدر ماده 181 و ماده 194 قانون یاد شده به استناد دلایل دیگر، فقدان یا وجود شرایط شاهد را احراز کند. 6 - از آنجا که مجازات تکمیلی برای تکمیل و تتمیم مجازات اصلی تعیین می شود و تابع مجازات اصلی است ، در صورت گذشت شاکی، اجرای مجازات اصلی و به تبع آن اجرای مجازات تکمیلی نیز موقوف می شود. دکتر محمدعلی شاه حیدری پور مدیر کل حقوقی قوه قضاییه